Hạt nhân của hệ sinh thái văn hóa mới

Theo định nghĩa của Hội đồng Anh, “không gian sáng tạo là một địa điểm có thể là thực hoặc trực tuyến, nơi những người sáng tạo được tập hợp lại với nhau. Đây là điểm kết nối, cung cấp không gian và hỗ trợ cho mạng lưới phát triển kinh doanh cũng như sự tham gia của cộng đồng trong các lĩnh vực sáng tạo văn hóa và công nghệ”.
Bắt nguồn từ mô hình tại Vương quốc Anh, không gian sáng tạo dần trở nên phổ biến và được vận dụng tại nhiều quốc gia trên thế giới. Tại các quốc gia châu Á như Hàn Quốc, Thái Lan, Indonesia, Philippines và Việt Nam… trong khoảng hai thập niên qua, không gian sáng tạo đã trở thành “vườn ươm” để nghệ sĩ, người thực hành sáng tạo và doanh nghiệp tập hợp, kết nối, hợp tác, qua đó đóng góp đáng kể vào sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa.
Theo PGS.TS Đoàn Thị Mỹ Hương - Viện Văn hóa Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, không gian sáng tạo là một khái niệm vượt ra ngoài ý nghĩa của một địa điểm vật lý thuần túy. Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa, đây là một môi trường tổng thể được thiết kế có chủ đích nhằm nuôi dưỡng sự giao thoa, thử nghiệm và chuyển đổi ý tưởng thành giá trị thực tiễn.

Không gian sáng tạo không chỉ là nơi sản xuất và thử nghiệm ý tưởng nghệ thuật mà còn là điểm kết nối giữa nghệ sĩ, doanh nghiệp và công chúng. Tại đó, các giá trị văn hóa được chuyển hóa thành sản phẩm và dịch vụ, góp phần hình thành chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa. Mặt khác, không gian sáng tạo còn đóng vai trò như một môi trường giáo dục nghệ thuật mở, nơi công chúng có thể tham gia, trải nghiệm và đồng sáng tạo nghệ thuật; qua đó, góp phần nuôi dưỡng thị hiếu thẩm mỹ, hình thành cộng đồng sáng tạo và thúc đẩy sự tham gia của xã hội vào các hoạt động văn hóa. Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, các không gian sáng tạo cũng góp phần tái sinh những khu vực đô thị cũ, gia tăng sức hấp dẫn văn hóa và du lịch cho các thành phố.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương - Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam khẳng định: “Trong bối cảnh Việt Nam xác định phát triển các ngành công nghiệp văn hóa là một trong những động lực quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững, các không gian sáng tạo ngày càng giữ vai trò hạt nhân trong việc hình thành hệ sinh thái sáng tạo, nuôi dưỡng năng lực đổi mới trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật”.

Những điểm nghẽn cần tháo gỡ

Thực tiễn hơn một thập kỷ qua cho thấy, các không gian sáng tạo tại Việt Nam đã có bước phát triển đáng kể, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Theo báo cáo Vision for Creativity 2025 do Hội đồng Anh thực hiện, tính đến đầu năm 2025, cả nước có hơn 300 không gian sáng tạo văn hóa nghệ thuật trải dài tại nhiều địa phương như Huế, Đà Lạt, Đà Nẵng, Hội An… Sự gia tăng này không chỉ nằm ở số lượng mà còn thể hiện ở phạm vi hoạt động và loại hình (thiết kế, mỹ thuật, âm nhạc, điện ảnh đến nghệ thuật biểu diễn và công nghệ sáng tạo…). Đáng chú ý, mối liên kết giữa không gian sáng tạo với các lĩnh vực kinh tế - xã hội ngày càng được củng cố. Có thể nhận diện một số mô hình không gian sáng tạo chủ yếu như: không gian do Nhà nước quản lý (trung tâm văn hóa, nhà hát, bảo tàng); không gian độc lập do nghệ sĩ, tổ chức xã hội hoặc doanh nghiệp văn hóa sáng lập; không gian gắn với di sản, tái sử dụng nhà máy, khu phố cổ; và không gian sáng tạo số trên nền tảng trực tuyến. Những mô hình này góp phần làm phong phú đời sống văn hóa đô thị, tạo môi trường thực hành cho nghệ sĩ, đồng thời thúc đẩy các loại hình nghệ thuật đương đại và thử nghiệm, hình thành các sản phẩm văn hóa mới.

Tuy nhiên, đằng sau sự phát triển này vẫn tồn tại không ít bất cập. Phần lớn các không gian sáng tạo hiện nay phát triển theo hướng tự phát, quy mô nhỏ và thiếu tính bền vững. Hoạt động vận hành phụ thuộc nhiều vào cá nhân sáng lập hoặc các nguồn tài trợ ngắn hạn, trong khi mô hình kinh doanh ổn định chưa thực sự hình thành.
Một trong những điểm nghẽn lớn là sự thiếu hụt khung pháp lý và cơ chế hỗ trợ. GS.TS Từ Thị Loan (Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam) chỉ rõ, phần lớn không gian sáng tạo hoạt động độc lập, thiếu cơ chế hỗ trợ bền vững. Bên cạnh đó, đội ngũ quản lý chưa được đào tạo bài bản về quản trị sáng tạo cũng làm hạn chế hiệu quả vận hành; nhận thức về vai trò của không gian sáng tạo vẫn chưa đầy đủ… Đây chính là những rào cản khiến tiềm năng của không gian sáng tạo chưa được phát huy tương xứng.

Hoàn thiện thể chế và kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo

Tại hội thảo “Thực trạng hoàn thiện và phát triển không gian sáng tạo văn hóa nghệ thuật ở Việt Nam hiện nay” do Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam tổ chức mới đây, nhiều tham luận đã đề xuất các giải pháp nhằm phát huy vai trò của không gian sáng tạo.

Trước hết, cần nâng cao nhận thức và định vị rõ không gian sáng tạo trong chiến lược phát triển văn hóa, coi đây là một cấu phần quan trọng của công nghiệp văn hóa. Trên cơ sở đó, xây dựng các chính sách hỗ trợ cụ thể về tài chính, đất đai, thuế, đồng thời khuyến khích huy động nguồn lực xã hội, thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư, thu hút doanh nghiệp tham gia đầu tư và tài trợ.
Song song với hoàn thiện thể chế, cần tăng cường kết nối giữa các không gian sáng tạo với cơ sở đào tạo nghệ thuật, phát triển các chương trình giáo dục nghệ thuật cộng đồng và khuyến khích sự tham gia của nghệ sĩ, nhà sáng tạo vào hoạt động giáo dục.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ không chỉ giúp mở rộng đối tượng công chúng mà còn đa dạng hóa phương thức vận hành, tạo ra các mô hình không gian sáng tạo mới. Thêm nữa, phát triển không gian sáng tạo cần được đặt trong tổng thể mục tiêu phát triển bền vững, gắn với bảo tồn di sản, phát triển đô thị bền vững, bảo vệ môi trường và thúc đẩy đa dạng văn hóa. Đồng thời, việc mở rộng hợp tác quốc tế cũng là hướng đi cần thiết để tiếp cận nguồn lực, kinh nghiệm và mạng lưới sáng tạo toàn cầu.

“Việc triển khai hiệu quả các giải pháp này đòi hỏi sự vào cuộc chủ động của Nhà nước, sự tham gia tích cực của cộng đồng sáng tạo, doanh nghiệp và xã hội, góp phần hình thành hệ sinh thái sáng tạo năng động, bền vững”, GS.TS Từ Thị Loan nhấn mạnh./.